Home Kolumne ‘La Scartaza’ special: ‘Schmarrn – Done de Cosala/Žene s Kozale’ (1)

‘La Scartaza’ special: ‘Schmarrn – Done de Cosala/Žene s Kozale’ (1)

65
0
Portal Rijeka Danas nastavlja s kolumnom na fiumanskom jeziku 'La scartaza' u cilju zaštite i promocije riječkog autohtonog jezika. Projekt je potpomognut sredstvima Primorsko-goranske županije. Piše Laura Marchig, Dizajn: Ana Somek

Gavemo deciso de saludar ‘sto Ano 2021 e darghe el benvenudo al 2022, pensando al cenon de Capodano, a la cusina e a le tradizioni, ma anche a la poesia, ofrendove una serie de “ricete” scritte in fiuman trate dal ricetario de famiglia de Laura Marchig, che se ciama “Schmarrn” e qua le vien presentade anche in croato ne la traduzion de LORENA MONICA KMET.
Bon apetito e Bon Anno!
Odlučili smo se pozdraviti sa 2021 i dočekati Novu 2022 nudeći vam “recepte” napisane na fijumanskom, koje možemo pronaći u obiteljskoj kuharici Laure Marchig pod nazivom “Schmarrn” (poezija u prozi i poezija). Neke recepte možete pripremiti, zašto ne, za doček Nove 2022! Autorica prepjeva na hrvatskom je LORENA MONIKA KMET.
Dobar tek i Sretna Nova!

Parte prima/Prvi dio
DONE DE COSALA
Mia nona, Triscoli Maria in Marchig, par che no’ la gabi più la sua tomba qua a Cosala. La sarà finida in qualche fossa comun, ela che la sembrava un general in carozela e col baston la dirigeva el bataion de le fie, la ghe dava lezioni ai più sapienti.

Mia mamma urlava: „Voio esser sepelida a Cosala. Voio, voio!“ Ma la erba voio… E cussì la xe finida a Drenova come per dispeto, ma in nichia de lusso: posizion a angolo, e la ga anche el suo bel roseto che cressi e se slarga e imbriga coi sui spini quel che el trova. Ma ela:“ Voio, voio…“ mai contenta.
Mia zia Olga se rampigava su come una simia per i susini, i mandoli, i ciliegi, qua in ‘sto nostro orto de Cosala. Ma ghe gaveva ben deto l’altro fradel, el mio papà: „Lassemo star le scritte de oro che le xe delicade e le smarissi.“ Ma ela no’, anche ela:“Voio, voio le scrite de oro!“ E adesso ‘sta scrita su sta nicchia de Drenova gnanche se legi, e ‘sta madona de vaseto cussì picio che no’ ghe sta che un misero mazeto, ma picio picio!
E la zia Maria che co’ la zia Olga ‘sto orto lavorava, conzimava, netava de le erbe, la Maria che cusinava le polpete, preparava le creme, che la giogava a scopa, a tresete, la fazeva i cruciverba, la ga una scrita in nero, idea de mio papà naturalmente, de el suo fradel: „La scrita in nero per Maria.“ E cussì sia.
Adesso le xe tute in trasferta, su a Drenova e mi adesso qua a Cosala in questo orto, me remeno e speto. Anche se veramente mi amerio, volerio, anche se mi volessi, anche se voio, ma la erba voio…

ŽENE S KOZALE
Čini se da moja baka, Maria Triscoli udata Marchig, više nema groba ovdje na Kozali. Moguće da je dospjela u zajedničku grobnicu, upravo ona koja je izgledala kao general u kolicima te štapom dirigirala bataljunom kćeri, dijelila lekcije i najpametnijima.

Moja je mama vikala: „Ja želim biti zakopana na Kozali. Hoću, ja hoću!“ Ali trava zvana hoću ne raste, kažu, ni u kraljevskom vrtu…I tako je svemu usprkos završila na Drenovi, ali u luksuznoj niši: kutna pozicija, ima i svoj lijepi ružičnjak koji raste i širi se i trnjem smeta svemu što naiđe. Ali ona: „Hoću, ja hoću…“ nikad zadovoljna.
Moja se teta Olga kao majmun verala na šljive, bademe i trešnje, ovdje u našem vrtu na Kozali. A lijepo joj je govorio drugi brat, moj tata: „Pustimo natpise u zlatu jer su osjetljivi i izblijede.“ Ali ona niti čuti, i ona: „Ja želim, ja hoću zlatni natpis!“ I sad se natpis na toj niši na Drenovi ne može ni pročitati, a i ta nezgodna vaza, tako mala da u nju jedva stane jedan bijedan buketić, ali posve mali!
A teta Maria koja je s tetom Olgom obrađivala taj vrt, gnojila i plijevila, Maria koja je kuhala kosane odreske, pripremala kreme, koja je igrala skopu, trešetu, rješavala križaljke, ima crni natpis, čega se, naravno, dosjetio moj tata, brat joj: „Za Mariju crni natpis.“ i bi tako.

Sad su sve izmještene, gore na Drenovi, a ja se sad ovdje, na Kozali natežem i čekam. Premda bih zaista voljela, htjela, htjela bih željeti, hoću, ali trava zvana hoću…

PALACINCHE A COSALA
Co’ le spinazze. Chi no’ ghe piase le spinazze, el se le fa piaser co’ chi le pronta, la Maria, le fica drento un rodolo de fina palacinca, un tunel vero de piaser, ‘na trotola imberlada de sorprese. El buro, el parmigian che cascar devi a valanga, el sugo profumado de stracoto, un poco grasso. Come dir, in questo nostro orto qua a Cosala, soto la cesa e spetando la bora, nasando el siroco del Quarnero sdociando un poco Veglia, un poco Cherso, controlando le onde e le barche, mandando basi al Monte, anche le palacinche se fa sentimento, sotil godimento dei sensi, estasi domacia. E ti vedi che anche el tempo el se ferma per magnar, anche lui in santa pase. Noi ghe fazemo posto qua in teraza. „Sentite anche ti, te porto un piato, che el tavolo xe tondo e gira in tondo, ti trovi sempre un posto se el te manca’.

Palačinke na Kozali
Sa špinatom. Tko ne voli špinat, zavoljet će ga kad ga ona koja ga priprema, Maria, tutne u smotuljak tanke palačinke, pravi tunel užitka, zvrk s umotanim iznenađenjima. Maslac, parmezan koji se ruši poput lavine, mirisni, ponešto i masni umak od pečenja. Hoću reći, u ovom našem vrtu, tu na Kozali, pod crkvom, dok čekamo buru, i miriše nam jugo koje se rađa na Kvarneru, bacajući poglede malo prema Krku, malo prema Cresu, nadgledajući valove i brodice, šaljući poljupce Učki, i palačinke postaju osjećajne, profinjeni užitak osjeta, domaća ekstaza. I vidiš da se i vrijeme zaustavilo da bi pojeo na miru. Mi mu napravimo mjesta, ovdje na terasi. „Sjedni i ti, donijet ću ti tanjur, jer stol je okrugao i okreće se ukrug, uvijek se nađe jedno mjesto, ako ga još nemaš.“

SCHMARRN
El Schmarrn el se fazeva, sul principio de come che el era nato, co’se slambreciava la pasta de le palacinche. La pastela liquida vegniva fata con due ovi, qualche cuciar pien de farina, poco sal, late, radenska, e missiar, missiar, missiar fin che tuto se inzombava per de bon. La palacinca slambreciada, perché el fil de oio in te la tecia no’l iera caldo come che ocoreva, la se slabreciava meio co’ l cuciar. Dopo gaverla frita in te la tecia, la se meteva su un piato e la se conzava con un poco de zucharo e una mana fata de sciropo de frambua. Ma quel che iera importante per mi, picia, iera quel scafo de piera, quel tavolo de marmo, quela credenza de verdolin spento e i pomei che pareva de argento e quel missiar de done, quel ciacolar, quel contarme de come se viveva una volta, a Valmazzinghi, quando le granseole pioveva dal ziel e i gronghi spaventava i putei per come che i era bruti.

ŠMARN
Šmarn se pravio po principu kako je i rođen, kad bi se pokidalo tijesto od palačinki. Tekuće tijesto pripremalo se od dva jaja, nekoliko punih žlica brašna, malo soli, mlijeka i radenske i miješalo dok se sve ne bi dobro proželo. Poderana palačinka, jer se ulje nije dovoljno ugrijalo u tavi, još bi se bolje poderala uz pomoć žlice. Nakon prženja u tavi, prebacila bi se na tanjur i začinila s malo šećera i vrlo gustim sirupom od malina. Ali ono što je meni bilo važno, kad sam bila dijete, bio je kameni sudoper, mramorni stol, zagasito zelena vitrina i ručkice poput pravog srebra te komešanje žena, žagor, pripovijedanje kako se živjelo nekada, u Koromačnu, kad su rakovice padale s neba, a ugori plašili djecu koliko su bili ružni.

LE GRANZIEVOLE
Fra tuti i zii, el zio Dagoberto, deto Dago, el era el più simpatico. Fio de Dagoberto, che a sua volta era fio de Edoardo, che a sua volta era fio de Dagoberto, che era fio de Edoardo, che poi el gaveva un fradel che se ciamava Edoardo, el mio papà – el gaveva la fama de esser el più bravo pescador de Fiume. Fama conquistada de dirito, dopo che in una sola note, col genero Stanko, el gaveva ciapà , proprio qua davanti el porto, cinquantatré chili de orade, neti, neti. El Dago, insieme al fradel Piero, che per un bich, per el roto de la capa, el gaveva scampà el pericolo de ciamarse Dagoberto o Edoardo, come che poi el gaveva scampà per un pel el pericolo de morir, come soldato italian, prigioniero dei inglesi in Abissinia, el butava le nasse. El Piero, el Dago – ma che sia ciaro, anche la Olga, regina de la pesca dei asinei – i fazeva strazze de pessi co’ la togna, col parangal. El Dago vogava e el pescava insieme. Con una man el tegniva i remi, co’ la altra man una togna, una altra togna la ghe stava involtizada su un pie’, una terza la fazeva girar drio de la orecia. E la matina de bon’ora, senza la bova per no’ farse trapar da zerti pescadori ladri, tegnindo a mente zerti precisi punti “là proprio là, in meso al Quarnero, bisogna guardar dirito davanti al Faro” i zucava su le nasse.
Mi me ricordo de le matine qua a Cosala, quando che le primavere le iera piturade de una luse de cristalo. El Dago e el Piero i rivava a farghe una sorpresa a la loro mama, la mia nona. I capitava alegri e bacanosi, ralegrando la Maria, fazendoghe far un meso soriseto a la generalessa, strassinando borse carighe de pesse, de gronghi, de astisi e spesse volte, de granzievole. E ‘ste granzievole, zucade fora de le borse, le era come balerine de mar, co’ su la sc’ena un tutù fato de punte rosse de fogo, e zento zate lunghe e nervose che fazeva i plié, che se sburtava in relevè, se slungava con cocole Arabesque e se piegava indirio e in avanti, se incrosava, arriere e avant, efacée, croisée, esibendose in Attitude precise, da vere stele de el baleto, el baleto del mar. E queste svelte zatte, le ne contava storie imparade là in dove che esisti un mondo fato de movimento, de onde, de cambiamento, de sostanza che come ti la cioldi, la te cambia tra le mani, la te scampa, la te zurma, la te impapina. Le ne contava storie, forse per imbroiarse sole a sé stesse, per scampar co’ la fantasia a la idea de la pronta rovina, del martirio, che la tecia piena de aqua già la boiva e le ciamava. E alora lore, artiste e martiri, le moriva con de i graziosi plof, dei spot, le moriva in silenzio, ma no’ smetendo de balar gnanche per un momento.

RAKOVICE
Od svih stričeva, stric Dagoberto, zvani Dago, bio je najsimpatičniji. Dagobertov sin, koji je svojedobno bio Edoardov sin, a on pak Dagobertov sin koji je bio Edoardov sin, a imao je brata koji se zvao Edoardo, moj tata – slovio je za najboljeg ribara u Rijeci. Slavu je pravedno zaslužio nakon što je u samo jednoj noći, sa zetom Stankom, ulovio, upravo pred lukom, ravno pedeset tri kilograma orada. Dago, zajedno s bratom Pierom, koji je za dlaku, za mrvicu, izbjegao opasnost da se također zove Dagoberto ili Edoardo, kao što će kasnije za dlaku izbjeći smrt kao talijanski vojnik, zatvorenik Engleza u Abesiniji, bacao je vrše. Piero i Dago – da bude odmah jasno i Olga, kraljica ribolova na osliće – napravili bi pokolj riba loveći ih udicom i parangalom. Dago je istovremeno veslao i pecao. Jednom je rukom držao vesla, drugom udicu, jednu je udicu omotao oko noge, jednu bi pak oko uha. I rano ujutro, bez bove, da ih ne uhvate krivolovci, napamet držeći točno određena mjesta „tamo, upravo tamo usred Kvarnera svjetionik treba gledati ravno ispred sebe“ i dizali bi vrše u barku.
Sjećam se jutara ovdje na Kozali, kad su proljeća bila obojana kristalnim svjetlom. Drago i Piero došli bi s namjerom da iznenade mamu, moju baku. Naišli bi veseli, i bučni, Mariji na radost, izmamivši iz generalice tek polovičan smiješak svojim dupkom punim torbama riba, ugora, hlapa i često rakovica. A te bi rakovice, izvučene iz torbe, bile poput morskih balerina s baletnom suknjom od vatreno crvenih bodlji po leđima i stotinu dugih i nervoznih nogu koje su izvodile plie, odguravale se u releve, izdužile u dražesnu arabesque i savijale naprijed i natrag, ukrštale se, arriere avant, efacée, croaisée, izvodeći savršene attitude, kao prave prvakinje morskoga baleta. A te su brze nožice pripovijedale priče naučene tamo gdje postoji svijet stvoren od samih pokreta, valova, promjena, od tvari koja ti se u rukama preobražava, bježi, obmanjuje, zbunjuje. Pripovijedale su nam priče, možda da bi i sebe prevarile, ne bi li u mašti pobjegle od pomisli na predstojeću propast, mučeništvo, jer je pun lonac vode već zakuhao i pozivao k sebi. I onda bi one, umjetnice i mučenice, umirale s dražesnim plof i splof, umirale u tišini, ali ni na časak ne bi prestajale plesati.

Previous articleSjajna druga vožnja Leone Popović – izjednačila rezultat karijere!
Next articleSplitski infektolog komentirao poziv Mire Bulja na doček Nove godine: Rezultat novogodišnjih proslava bit će respiratori i pogrebi

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here